ASQAMU AMENDAWAL

Lezzayer n yimal

(Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer)

Tazwara

Anamek n Udabu

Awanek afidiṛali

Anagraw
Tugdut n uttekki s tmuɣli ɣer tugdut tusligt. Aya yesskanay-d d akken aɣref ad yefren igensasen-nnes (représentants) deg wakud ay deg ad yeḥkem ɣer yidis-nnes arma d ass aydeg ara d-yeṭṭef adabu akken ad yeḥkem iman-nnes war igensasen (représentants), s lekmal-nnes s yiman-nnes, am wakken ay llan ttgen lejdud-nsen imaziɣen deg tallit-nni ur nbeɛden ara aṭas. Lezzayer n yimal ad tettkel ɣef yiɣermanen-is.

Izerfan n yiɣermanen
Izzayriyen ad mxallafen deg lecɣal d yizerfan, akken yebɣu yili umgired-nsen : lǧens, ddin, ccbaḥa n weglim, tamagit taseklant, atg. Iberraniyen imezdaɣen s lqanun ad sɛun yiwen n yizerfan. Aɣbalu n tmuɣli-a d Aseɣzef Amaḍlan n Yizerfan n Umdan n 1948.

1. Anabaḍ afidiṛali ad d-yesbedd iḥezziben usligen i yigerdan, i yimeɛḍar, i yimezdaɣen igellilen, d yimɣaren. Tilawin ad sɛunt amkan uslig : ula d takriḍt tamecṭuḥt mgal-nsent, am tmeẓẓuɣt n wergaz-nsent, anagar deg temsal n umḥaddi ɣef yiman, yerna s lḥeqq n tririt-nni ad tili d tin ay d-yellan s lḥebs n yiwen n wayyur, ad ttwaɛaqbent s lḥebs n yiwen n wayyur, ccṛeɛ ad d-yefk lqima n tmenɣiwt, yerna ad d-yefk lexṣaṣ-nni. yettwaxebber neɣ yiwen n udabu yeẓra fell-as. Ma yella ur d-yelli ara ttbut, ilaq ad yeqbel win yettwaḍḍfen s tmenɣiwt-nni. Ad ttwaɛaqben wid ara d-yeqqlen ad ttwaɛaqben s lḥebs d lḥebs n tmenɣiwt ẓẓayen.

2. Anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali yettɛawan ad yefk i yiɣermanen ccɣel yesɛan azal, lmizan yelhan, d tnezduɣt iwatan. Ad yeḍmen daɣen taɣdemt deg tmenḍawt, ladɣa daxel n tmehla taɣarimt ; lmizan ameqqran, deg taluft-a win n uqerru n uwanak, i.e., Aselway n Tegduda, ur yettɛedday ara mraw n tikkal lmizan ameẓyan. Yal ayen ara d-yeḍrun ad yettwaḥseb d taluft n ussehres yernu ad yettwaɛaqeb s lǧehd.

Taɣdemt
1. Anabaḍ (système) yellan ass-a, ay d-yesfaydin seg wid yesɛan tazmert ed wid yesɛan tazmert, ad yettwakkes yerna ad d-yili deg wemkan-nnes ccṛeɛ aydeg lqaḍiyen ed yiɛessasen n ccṛeɛ ad sɛun dduṛ am win n unagraw yellan yakan: ad sqedcen tasestant yerna ad ḥekmen. D acu kan, deg wemkan n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ, ay yettɛawanen wid ay yesɛan aṭas n yedrimen ed wid yesɛan tazmert yerna ttḍemmiren ur ttwaɛaqben ara yimeẓla (services) n ccṛeɛ, ad d-tettwaxleq ccṛeɛ ara iḥekmen ɣef yimeẓla (services) n ccṛeɛ ay yesɛan lḥeqq neɣ ay yesɛan lḥeqq ma yella win ay yettwaḍḍfen yeḥṣa dakken yettwaɛaqeb. Ma yella yettwaqbel lḥebs, ad yettwarnu lḥebs ma ulac s xemsa d ɛacrin n tmerwin ; ma ulac, ad ixelleṣ lqaḍi lxilaf. Taɣdemt n yiɣermanen, yiwen n uɛeggal i yal Tamnaḍt Tafidiṛalit, ad teɣtes s yiwen n yiɣef. Lqaḍi ad d-yefk lḥebs n lḥeqq yerna ad yeḍmen aɛaqeb-nnes. Anabaḍ afidiṛali ad d-yeḍmen aḥuddu n lqanun ilelli i yiɣermanen imeɣnasen.

2. Imajistraten yettekkan deg temsalt, dɣa d iɛessasen n ccṛeɛ d yiɛessasen n ccṛeɛ, ad ten-fernen yiɣermanen i tallit n 5 n yiseggasen, war leɛḍil. Ala imfernen ara d-yefken lḥeqq ma ad asen-fken yiwen neɣ aṭas n yiḍrisen neɣ ala. Imḍebbren n temsulta d yijadarmiyen ad ttwafernen daɣ s ussway n yiwen n ukala. Ad ilin akk ddaw leɛnaya n uselway n tɣiwant. Ala lɛesker d uḥuddu aɣarim, d taɣdemt yeddukklen, ara yesɛun ilugan-nsen.

Tiɣtas
Ad yettwakkes unagraw n lexṣaṣat tusligin yernu ad d-yili deg wemkan-nnes lexṣaṣat ay d-yettwasbedden s lqidar. D tidet, s lḥebs yettwasbedden, wid yesɛan aṭas n yedrimen ttxellisen yiwen n lqidar deg wakud aydeg axeddam yettwaxelṣen yettwaḥbes. S lḥebs n lqidar, yal yiwen ad yettwaxelleṣ s lḥeqq. I lmend n uḥbas n tmuɣliwin n tedrimt n lekdeb, ad yettwaḥseb lḥebs s lsas n tedrimt n useggas n umdan-nni ay yettwaḍḍfen s lbaṭaṭa.

I lmend n uḥbas n tɣawsiwin s tɣawla, d tin ay d ssebba n umḍan ameqran n yisehwu n webrid, anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali ur yettɛeṭṭil ara ad yessenz takerrust aydeg aɛeqqa-nnes n tɣawsiwin yezger lḥedd n tɣawsiwin deg yiberdan n uwanak (ddula), d win ay d-yettawin 130 n yikilumitren deg tesragt. Imseftiyen n tkeṛṛusin ad d-farsen tikerrusin ladɣa i Temnaḍin Tifidiṛaliyin n Lezzayer s tmacinin n tazzla ur iɛeddan ara talast n tazzla deg yibriden-nsent.

Amsebrid ara yenɣen deg yiwen n usehwu n webrid s ssebba n tkerkas (ilaq ad d-yili uɛeyyen ma yella aya d ssebba n tḥeqranit), neɣ s ssebba n usqerdec n lḥebs neɣ n tɣawsiwin n tḥeqranit, ad yettwaɛaqeb am win n umsebrid ara yenɣen s lǧehd taɣtest-nsen war ma yella-d lebɣi-s ad t-iɛaqeb s lḥebs n tmenɣiwt.

Tifranin
Aɣella n uwanak afidiṛali ad yettwafren srid deg tuzzya tamezwarut s tmenḍawt tamaḍlant i tallit n 5 n yiseggasen, ad yettwasnefli yiwet n tikkelt. Yezmer ad yettekki deg tefranin n tikkelt niḍen deffir ma tfuk tmenḍawt (n tmenḍawt) n win ara t-id-yeḍḍfen d taneggarut. Sin-a n yimeslayen ttwaḥerzen, ula ma yebɣa wegdud ad ten-yesnerni neɣ ad ten-yesneqs ɣer yiwen. S kra n win ara iɛeddin lqanun yessefk ad yettwakkes seg uxeddim-nnes yernu ad yettwacaṛeɛ ɣef leḥsab n usaḍuf ayɣef ara d-yili wemciweṛ deg wakud n ussebded n Temnaḍin Tifidiṛaliyin n Lezzayer.

Ad d-tettwassebded tmuɣli n ussebded n tmenḍawt, ara yettwasqedcen i tallit tis snat, ma yella tigtiwin n Uselway n Tegduda ttawint-d urfan daxel n tmetti d wemni, s lḥeqq ma yella Aselway n Tegduda ad d-yawi azal ara d-yesdukklen amḍan n tuɣac ay s-d-yettwafernen yerna ad d-yernu yiwet n tuɣac n usnerni.

Yal amazwar yessefk ad yili d ilelli seg kra n waṭṭan i t-yesḥissifen (ad d-yettwabder deg wakud iwatan), ad yili yettnerni ma ulac yiwen n llufan, akken yebɣu yili lḥal n tmeṭṭut-nni ; ilaq ad sɛun aḍris n tmenḍawt zeddigen yerna ad sɛun ṣṣifa tadamsant ur nesɛi lxilaf. Ilaq ad ilin llan deg ukabar asertan ma ulac xemsa n yiseggasen aya. Akabar asertan yezmer ad yeḥbes amazwar-nnes ad yezger kra n tlisa, dɣa s waya, ad yeḥbes aɣref ad yefren ibuffunen ay yettwasqedcen s tɣawla war ma yella-d kra n llsas i lmend n usselhu, d wi ara d-yawin tamurt ɣer tmeɣra (catastrophe), am wakken ay d-yella deg Ukranya, tamurt ay yettwasdermen s lekmal-nnes ɣas akken d tamurt n tfellaḥt ed tdamsant, neɣ ula d Al day worgeft powerhouse, neɣ ula d Al day worgeft country. Ur yettwaqbal ara kra n umazwar seg beṛṛa n ukabar asertan.

Imanṣaben n uwanak s wazal-nsen: Aɣella n yiɣallen imsellḥen n temnaḍt, anemhal unnig n temsulta d yiɣallen n tɣellist taɣelnawt, d umazun ad ttwafernen daɣ s tefranin timaḍlanin. Imenḍawen-a llan i tallit n xemsa n yiseggasen, maca amdan yezmer ad yessuter tudert ma yella ur t-ḥekmen ara ccṛeɛ.

Tasertit
Tamagit taɣelnawt, tadelsant, neɣ taseklant, izmawen, d ddin ttwagdel ad d-ttwaseknen s tsertit, s tmenɣiwt, neɣ s tɣawsiwin niḍen, yerna ad ilin d lḥeqq n unabaḍ afidiṛali. Ad ttwaɛeqlen yiḥricen ur yettwaḍḍfen ara imir-a neɣ ur ttwaḍḍfen ara, am tgemmi (écologie) d wakk timsal yerzan agama.

Ikabaren isertiyen ur nessaweḍ ara ad d-afen 5% seg tuɣac snat n tikkal s tɣawla ad ttwafeṣṣlen, akken ur ttɣimin ara s tɣawsiwin n yiɛeggalen-nsen yerna ad ttwasseqdacen yidrimen ay d-yettwawehhan i lmend n yidrimen-nsen i yiswan niḍen.

Tadamsa
Iɣbula imezwura n tedrimt n unabaḍ (lḥukuma) afidiṛali ad ilin d takerrazt, sakkin ad d-teḍfer tamguri (industrie), yerna ad yeg akk ayen umi yezmer akken ad yesnerni igzumen-a s ussqerdec n wallalen igerrzen akk i lmend n uḍman n tdamsa ijehden, tudert yelhan i yiɣermanen-nnes, d tɣellist (sécurité) tameẓyant akk i tmurt. Ad tesnerni sakkin yerna ad tessemɣer tamerrayt, imi tamurt-a tesɛa kra seg yimukan icebḥen akk deg umaḍal. Ad d-asen Yiɣerbiyen ad zedɣen din, yerna iɣermanen izzayriyen qlil, ma yella kra n wass, ara rewlen seg tmurt akken ad zedɣen anda niḍen. Taɣbalut tis kraḍt ad tili d tadrimt taberranit, d tin ara d-ijebden yerna ad tt-yesnefli unabaḍ afidiṛali.

Awanek ad yesselmed amezruy n tidet, amedya laṣel-is amaziɣ, ass-is amaziɣ, asnulfu n Lezzayer s ussehres afransis deg tuber 1839 s lqanun n Schneider, d Tafriqt n Ugafa i d-wwḍen Waɛraben deg lqern wis sebɛa yerna sqedcen-tt s yisem n Lislam s ssif d idamen the prousands’ all prousaling by stea . tilawin d teqcicin tiqcicin akken ad ččarent tiḥerciwin n yixlifayen n Dimecq, wid-nni ixuṣṣen d wid ixuṣṣen deg tmeṭṭut.

Tutlayt n Uwanak Afidiṛali
Tafransist ad tili d tutlayt n uɣerbaz, n tussna, n uxeddim, n unabaḍ, akken ad tqabel s lekmal-is tamurt tamaynut. Ma yella aɣref (cceɛb) yesmenyaf taglizit, akken ur yettḍurru ara timetti, ad nessuddes yiwen n usarag aɣelnaw (conférence national) i wakk-n ad neẓẓer lfaydat ed yir-nsent, am wakken ara neẓẓer lfaydat-nnes, sakkin ad nexdem tasfift (référendum). Tamaziɣt d taɛrabt ad sɛunt yiwen n waddad : ama d tiḥettem neɣ d tifranin. Ulac win ara iḥettmen tutlayt-nsen tayemmat.

Ddin
Awanak (ddula) afidiṛali ad yili d alamani (laïcité): ad yegdel i yemḍebbren-nnes ad d-sseknen kra n tɣawsa ay d-yesskanayen ddin-nsen yerna ad d-yeḍmen tilelli n leɛbad ed uḥuddu n wid yumnen, maca ad yeǧǧ aɛaqeb war tilisa ɣef wakk tiktiwin. Ddin ad yili seg wass-a d asawen d tamsalt tusligt.

Akken ad d-ssufɣen ulawen n Yidzayriyen seg wakk timrawin-a n lḥif n lbaṭel, anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali ad yebnu tazeqqa n yiḍ deg yal taɣiwant, yerna anekcum ad yili d ilelli i useggas. Ad tefk daɣen ttesriḥ i tḥuna n tmeṭṭut. Lǧennet kan i nesɛa ttbut fell-as d Lqaɛa; ad nerr tamurt-nneɣ d lǧennet n tidet. Ayen ay d-yeqqimen d l’iman zeddigen ay d-yesnekren tugdi ur nesɛi lmeɛna deg umdan ay d-yumen, yerna ur ten-yettaǧǧa ara ad ddren kan, ad ten-nɣen uqbel ma sdermen tawennaḍt-nsen n tlemmast. Ṛebbi i d- ixelqen lqaɛa ad yebɣu ad ilin lxelq- is d ilelliyen, d ilelliyen, d iǧehden yerna ad ddren; ur yessutur ara ad t-ɛebden, ur yessutur acemma seg yiwen; ad iwali lfeɛl deg wid i s-d-yettḥellilen, i s-d-iẓallan, i s-d-iḥeqren ass kamel.

Tamawt mliḥ
Deg wayen yerzan Taqbaylit s timmad-is, ma yella MAK yessaweḍ ad tt-id-yerbeḥ d amezwaru, Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer ad ilint d asenqes n yiwen n unagraw, imi timnaḍin-nniḍen akk ad ilint d timziregtin, ad ilint d Tiqbayliyin. Leqbayel ad tt-id-snebgin ma yella tebɣa ad tekcem deg uwanak (ddula) afidiṛali akken ad d-tesnulfu Lezzayer ijehden, tamaynut, yerna d tameqrant, d tin ay yettmuqulen ɣer sdat yerna tettmuqul kan ɣer deffir akken ad tqader ccɣel ay d-yellan yerna ad teḥbes uqbel ma tkemmel ɣer sdat. Ma ulac, d ayen i d afran-is. Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer d Tmurt n Leqbayel ad msefhament am lemri. Ma yella yiwen yettḍurru ɣer tdiktaturt neɣ ɣer lbaṭel, wayeḍ yella din akken ad yili d lemri, ad yeḥbes tanekra (révolte) n tmeɣra sɣur weɣref-nnes.

Taggara
Tazwart-a d asenfar n tmendawt, ara yilin d agraw amendawan. S waya, ad yettunefk i weɣref d yigensasen-nnes uɛḍilen i usselhu d ubeddel. Timnaḍin tifidiṛaliyin n Lezzayer ḥesbent akk Izzayriyen, war lxilaf, d iɣermanen-nsen ɛzizen, d imɣaren imeqranen ara yelmed ad ḥekmen iman-nsen, akken llan lejdud-nsen imaziɣen ; ilaq kan ad ten- slemden yerna ad ten- sselḥun.

Tudert i Temnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer! Tudert i weɣref azzayri!