TIDDUKLA TAMENDAḌT
Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer ne Lezzayer neɣ uzekka
Tazwara
Anamek n Udabu
Awanek afidiṛali
Anagraw
Tugdut n uttekki s tmuɣli ɣer tugdut tusligt. Anamek-nnes, aɣref ad yefren igensasen-nnes (représentants) deg wakud aydeg ad yeḥkem ɣer yidis-nnes arma d ass aydeg ara d-yeṭṭef adabu akken ad yeḥkem iman-nnes, am wakken ay llan ttgen lejdud-nnes imaziɣen deg tallit-nni ur nebɛid ara aṭas. Lezzayer n yimal ad tettkel ɣef yiɣermanen-is.
Izerfan n yiɣermanen
Izzayriyen ad ilin d yiwen deg lecɣal d yizerfan, akken yebɣu yili umgired-nsen : lǧens, ddin, ccbaḥa n uglim, tamagit taseklant, atg. Aɣbalu n tmuɣli-a d Aseɣzef Amaḍlan n Yizerfan n Umdan n 1948.
Awanek afidiṛali ad d-yesbedd iḥezziben usligen i yigerdan, i wid ur nesɛi ara izerfan, i yimezdaɣen igellilen, d yimɣaren. Taɣdemt-nsen ad tettwaɛaqeb s lǧehd, s lḥebs n tudert ɣef ljal n uɛetteb n yiwen n umeẓyan. Tilawin ad sɛunt amkan uslig : ula d ccwal ameẓyan mgal-nsent, am tmeẓẓuɣt seg wergaz-nsent, anagar deg temsal n umḥaddi ɣef yiman-nsent yerna s tririt ay d-yellan s lqis n tmeẓẓuɣt ay d-wwin yerna ur tesɛi ara lḥeqq, ad ttwaɛaqbent s lḥebs n yiwen n wayyur, s lqima n ccṛeɛ, d tɣawsiwin ay izemren ad ttwaɛaqbent, war ma ad d-tessuffeɣ aṛabul n tmenɣiwt neɣ ad d-tessuffeɣ aṛabul n tmenɣiwt. adabu yeẓra-t. Ma yella ur d-yelli ara ttbut, ilaq ad yeqbel win yettwaḍḍfen s tmenɣiwt-nni. Ma yella yettwaɛreḍ ad yettwaɛaqeb s lḥebs d lḥebs ẓẓayen.
Anabaḍ afidiṛali ad yeɛzem ad yefk i yiɣermanen ccɣel yesɛan azal, lmizan yelhan, d tnezduɣt iwatan. Ad teḍmen daɣen taɣdemt n lmizan; ladɣa, deg uxeddim aɣelnaw, lmizan ameqran akk, deg taluft-a win n uqerru n uwanak, dɣa d Aselway n Tegduda, ur yettɛedday ara mraw n tikkal lmizan ameẓyan. Yal aɛetteb ad yettwaḥseb d lbaṭel yerna ad yettwaɛaqeb s usaḍuf.
Tasertit
Tamagit, lǧens, idles, izmulen, d ddin ad ttwagdel ad ttwasseqdacen i lmend n tsertit, n umeɣnas, neɣ n tɣawsiwin niḍen n tmesliwt, imi ara ɣlint akk ddaw n tmehla n unabaḍ (lḥukuma) afidiṛali. Ad ttwaɛeqlent temnaḍin d yiḥricen ur nelli ara tura ddaw n tmehla tafidiṛalit, neɣ wid ur nesɛi ara azal akken ilaq, am tgemmi (écologie) d wakk timsal yerzan agama.
Ikabaren isertiyen ur nessaweḍ ara ad d-afen 5% seg tuɣac snat n tikkal s tɣawla ad ttwafeṣṣlen, akken ur ttɣimin ara s tɣawsiwin n yiɛeggalen-nsen yerna ad ttwasseqdacen yidrimen ay d-yettwawehhan i lmend n yidrimen-nsen i yiswan niḍen.
Tadamsa
Anabaḍ afidiṛali ad d-yesbedd tadamsa n ssuq, s uḥric ameqran n uwanak deg yiḥricen ay yeqqnen srid ɣer uɣref, am umesni, anagraw n tbankiwin, atg.
Tiɣbula tigejdanin n uwanak afidiṛali ad ilint d takerrazt deg tazwara, ma d tamguri d tis snat, yerna ad teg akk ayen umi tezmer akken ad tent-tesnerni s wallalen igerrzen akk akken ad teḍmen tadamsa ijehden, tudert yelhan i uɣerman d tɣellist (sécurité) tameẓyant akk i tmurt.
Taffelaḥet
Ad d-terr tiẓegwa deg uneẓruf yerna ad teḥrez Ugafa seg tɣawsiwin ur nesɛi lḥeqq n tẓegwa ay t-yesneqsen mraw n yiseggasen ɣef mraw n yiseggasen. Akken ur ttwaxedmen ara yidrimen ur nesɛi lmeɛna, aḥric-a ur yettkemmil ara seg wegmuḍ ɣer wegmuḍ (lɣerb); ad yettwabnu kan deg temnaḍin yellan deg tḥila. Ad yettwaẓẓu s yisekla, tiẓegwa, d yiɣersiwen ay izemren ad ssiwḍen ɣer tnemsal n uneẓruf ay d-yellan s lqerb deg tɣerɣert n waṭas n yikilumitren, ma ulac, ɣef leḥsab n tɣawsiwin ay d-yessutur wakal. Menɣir imḍebbren d yimeẓla (injenieurs), ad ttwaḥettmen akk yiɣermanen, irgazen d tlawin, ad ttekkin deg lebni-nnes d usseqdec-nnes, yerna tallit-nnes ad tt-id-yesbedd unabaḍ afidiṛali, ur tettɛedday ara aseggas. Ma yella ilaq, ad asen-d-ssiwlen.
Tamguri
Ad teqqim deg tazwara tettkel ɣef tfellaḥt, dɣa d aya ara d-yessiwḍen ad texdem akken ad tessejhed tfellaḥt s ttawilat imezwura d tmussniwin tidiganin. Mi ara yeddu unagraw-a s lxir, ad ttwaɛeqlent temguriwin umi qqaren timaynutin neɣ timguriwin yettemcabin.
Sakkin, anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali ad yesnerni yerna ad yesseqdec s lekmal-nnes tamerrayt, imi tamurt-a tesɛa kra seg yimukan icebḥen akk deg umaḍal. Iɣerfan Iɣerbiyen ad d-asen maci kan ad ẓren, wanag ad d-asen daɣen ad zedɣen din, yerna qlil kan, ma yella kra n wass, iɣermanen izzayriyen ara rewlen seg tmurt akken ad zedɣen anda niḍen; ad ddun ɣef lfeṛḥ.
Taɣbalut tis kraḍt ad tili d tadrimt taberranit, yerna ad tt-ijebbed unabaḍ afidiṛali s ussekcem n ttawilat n usnerni.
Aɣervaz
Tafransist ad tili d tutlayt n ussegmi, n tussna, n uxeddim, n tedbelt, ad d-tessiweḍ tamurt s lekmal-is ɣer tmudemt tamaynut. Ma yella aɣref yesmenyaf taglizit, akken ur yettili ara ussehres (déstabilisation) n tmetti, ad d-yili usarag aɣelnaw i wakken ad d-yili uɛeyyen n lfaydat d wuguren, am wakken ara d-yili wayen ara d-yeḍrun, sakkin ad d-tili tsefrant (référendum). Tamaziɣt d taɛrabt ad sɛunt yiwen n waddad : ama d tiḥettem neɣ d tifranin, s lḥeqq n lbuṭ deg yal tamnaḍt. Ulac win ara iḥettmen tutlayt-nsen tayemmat, idles-nsen, tiktiwin-nsen neɣ ayen nniḍen.
Awanek afidiṛali ad yesselmed amezruy n tidet, amedya, laṣel-is amaziɣ, tamagit-is tamaziɣt n wass-a, asnulfu n Lezzayer sɣur ussehres (colonisation) afransis deg tuber 1839 s lqanun n Schneider, d Tafriqt n Ugafa ay d-kecmen Waɛraben deg lqern wis sebɛa yerna ttwaḍḍfen-tt s yisem n Lislam s ssif d possi’ n weɣref akk, s ssif d yidammen. lqern n tlawin d teqcicin d aklan akken ad ččaren iḥermumen n yixlifayen n Dimecq, wid-nni ixuṣṣen d wid ixuṣṣen deg tmeṭṭut.
Tifranin
Aɣella n uwanak afidiṛali ad yettwafren srid deg tuzzya tamezwarut, s tmenḍawt tamaḍlant, i tallit n xemsa n yiseggasen, yettwasnefli yiwet n tikkelt ; yezmer ad yettekki deg tefranin n tikkelt nniḍen deffir yiwen neɣ sin n yiseggasen n win ara t-id-yeḍfer. Sin-a n yimeslayen ttwaḥerzen, ula ma yebɣa wegdud ad ten-yernu neɣ ad ten-yesneqs ɣer yiwen. S kra n win ara iɛeklen ad yettwakkes seg uxeddim-nnes yernu ad yettwacaṛeɛ ɣef leḥsab n usaḍuf ayɣef ara d-yili wemciweṛ deg wakud n ussebded n Temnaḍin Tifidiṛaliyin n Lezzayer.
Ad d-tettwassebded tmuɣli n usbeddi n tmenḍawt, ara yettwasqedcen i tallit tis snat, ma yella leqwanin n Uselway n Tegduda ttawin-d urfan daxel n tmetti d lbarlaman, neɣ ma yella yuḍan yerna lḥala-nnes ur t-teǧǧi ara ad yeḥkem s tmussni, s lḥeqq ad yezmer ad d-yeḍmen azal n tuɣac ay s-d-yettwafren rnu-as yiwet n tuɣac tamezwarut deg sin ay yettwafernen.
Ilaq akk imazwaren ad ilin d ilelliyen seg kra n waṭṭan i ten-yesfeḍḍen (ad d-yettwabder deg wakud iwatan), ad ilin ttrebbin ma ulac yiwen n wegrud, akken yebɣu yili lḥal n tmeṭṭut n tmeṭṭut-nni ; ilaq ad sɛun aḍris n tmenḍawt zeddigen yerna ad sɛun ṣṣifa tadamsant ur nesɛi lxilaf. Ilaq ad ilin llan deg ukabar asertan ma ulac xemsa n yiseggasen aya. Akabar asertan yezmer ad yeḥbes amazwar-nnes ad yezger kra n tlisa, dɣa s waya, ad yeḥbes aɣref ad yefren ibuffunen ay yettwasqedcen s tɣawla yerna ur sɛin ara llsas ara ten-id-yessiwḍen ɣer webrid yelhan, d wid ara d-yawin tamurt ɣer tmeɣra, am wakken ay d-yella deg Ukranya, d tamurt ay yettwasdermen s lekmal-nnes ɣas akken d tamurt n tkerrazt neɣ n tmurt n tmurt-a aydeg llant tɣawsiwin n tfellaḥt, Al day worgeft, Al present powerhouse: ɣas akken yettwaqbel ad yili gar yiɣerfan imeqqranen. Ur yettwaqbal ara kra n umazwar seg beṛṛa n ukabar asertan.
Imanṣaben n uwanak s wazal-nsen : Aɣella n Yiɣallen Imsellḥen, Aɣella n Temsulta, d umazun ad ttwafernen daɣen s tmenḍawt tamaḍlant. Imukan n tmenḍawt d xemsa n yiseggasen, maca zemren ad ttekkin deg tefranin n tmenḍawt i tudert-nsen meṛṛa ma yella ur ten-ḥekmen ara ccṛeɛ.
Taɣdemt
Anabaḍ (système) yellan ass-a, yerna yettḥarab ɣef wid yesɛan aṭas n yedrimen ed wid yesɛan tazmert, ad yettwakkes yerna ad d-yili deg wemkan-nnes ccṛeɛ aydeg lqaḍiyen ed yibugaṭuten ad sɛun dduṛ am win n unagraw yellan yakan: ad sqedcen tasestant yerna ad ḥekmen. D acu kan, deg wemkan n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ n ccṛeɛ, ay yettɛawanen wid ay yesɛan aṭas n yedrimen ed wid yesɛan tazmert yerna ttḍemmiren ur ttwaɛaqben ara yimeẓla (services) n ccṛeɛ, ad d-tettwaxleq ccṛeɛ ara iḥekmen ɣef yimeẓla (services) n ccṛeɛ ay yesɛan lḥeqq neɣ ay yesɛan lḥeqq ma yella win ay yettwaḍḍfen yeḥṣa dakken yettwaɛaqeb. Ma yella yettwaqbel lḥebs, ad yettwarnu lḥebs ma ulac s xemsa d ɛacrin n tmerwin ; ma ulac, ad ixelleṣ lqaḍi lxilaf. Taɣdemt n yiɣermanen, yiwen n uɛeggal i yal Tamnaḍt Tafidiṛalit, ad teɣtes s yiwen n yiɣef. Lqaḍi ad d-yefk lḥebs n lḥeqq yerna ad yeḍmen aɛaqeb-nnes. Anabaḍ afidiṛali ad d-yeḍmen aḥuddu n lqanun ilelli i yiɣermanen imeɣnasen.
Imajistraten ay yettekkan deg temsalt-a, dɣa d ibugaṭuten d yiɛessasen n ccṛeɛ, ad ten-fernen yiɣermanen i tallit n 5 n yiseggasen i yal yiwen, war leɛḍil ma yella rebḥen. Ala imfernen ara d-yefken lḥeqq. Imḍebbren n temsulta d yijadarmiyen ad ttwafernen daɣ s ussway n yiwen n ukala. Ad ilin akk ddaw leɛnaya n lwali. Ala lɛesker d temḥaddit taɣarimt, d tazmert yeddukklen, ara yesɛun ilugan-nsen.
Tiɣtas
Ad yettwakkes unagraw n tgermant yettwasbedden yernu ad yettwabeddel s tgermant ay d-yettwasbedden s lqidar. S lḥebs yettwasbedden, wid yesɛan aṭas n yedrimen ttxellisen yiwen n lqidar deg wakud aydeg axeddam alemmas yettwaḥbes. S lḥebs n lqidar, yal yiwen ad yettwaxelleṣ s lḥeqq. I lmend n uḥbas n tbeddilen n tedrimt n lekdeb, ad yettwaḥseb lḥebs-a s lsas n tedrimt n useggas n umdan-nni ay yettwaḍḍfen, yerna ad tt-id-sfaydin deg uxxam, gar-asent tiwtilin n uxelleṣ d lḥebs n uxelleṣ n tɣawsiwin s tɣawla.
I lmend n uḥbas n tɣawsiwin s tɣawla, d tin ay d ssebba n waṭas n yisehwu n webrid, anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali, alamma d asmi ara d-yesnulfu tikerrusin-nnes, ur yettɛeṭṭil ara ad yessenz kra n tkeṛṛusin aydeg lmitra-nsent n tɣawsiwin n tɣawsiwin nnig n tɣawsiwin n uwanak (ddula) n 130 n yikilumitren deg tesragt. Imseftiyen n tkeṛṛusin ad d-sfaydin seg tkeṛṛusin ladɣa i Temnaḍin Tifidiṛaliyin n Lezzayer, s yimeskaren n tkeṛṛusin ur yettɛeddayen ara ɣef tlisa n tazzla deg yiberdan-nsen, ula ma yella waya ad d-yeglu s lexlaṣ n tmerniwt.
Amsebrid ara yenɣen deg yiwen n usehwu n webrid s ssebba n tkerkas n tmeṣkiwt, s tɣawla (ssebba tamezwarut ara d-yettwasbedden), neɣ s tmeṣkiwt n ccrab neɣ n tɣawsiwin yettwaḥerrmen, ad yettwaɛaqeb am win n umsebrid ara yenɣen s lǧehd taɣtest-nsen war ma yella-d lebɣi-s ad t-ineɣ : a longhint crimeva prison to sentence to lengthy equiva. Aya ad yeḍfer amkan n tmeṣkiwt n tmeḥqranit ay yellan ass-a.
Ddin
Awanak (ddula) afidiṛali ad yili d alamani : ad yegdel i yemḍebbren-nnes ad d-sseknen kra n tɣawsa ay d-yesskanayen ddin-nsen yerna ad d-yeḍmen tilelli n leɛbada ed uḥuddu n wid yumnen, maca ad yeǧǧ aɛaqeb war tilisa ɣef wakk tiktiwin, ula d aḥeqrani. Ddin ad yeqqim d tamsalt tusligt.
Akken ad d-ssufɣen ulawen n Yidzayriyen seg wakk timrawin-a n lḥif n lbaṭel, anabaḍ (lḥukuma) afidiṛali ad yebnu tazeqqa n yiḍ deg yal taɣiwant, yerna anekcum ad yili d ilelli i useggas. Ad tefk daɣen ttesriḥ i tḥuna n tmeṭṭut. Lǧennet kan i nesɛa ttbut fell-as d Lqaɛa; ad nerr tamurt-nneɣ d lǧennet n tidet. Ayen ay d-yeqqimen d l’iman zeddigen ay d-yesnekren tugdi ur nesɛi lmeɛna deg wemdan ay d-yumen, yerna ur ten-yettaǧǧa ara ad ddren kan, ad ten-nɣen deg tudert-nsen uqbel ma sdermen tawennaḍt-nsen n tlemmast, am wakken ay nezmer ad t-nwali deg wakk timura aydeg ddinat ttwaɛezlen d uwanak (ddula) neɣ d agellid. Illu Yessnen, Izemren, Axellaq n lqaɛa, d win i d-yesfaydin seg yiman-is, ad t-iɛeqleḍ lmumen ara t-iḥudden deg temsal n tkerkas, ad yebɣu ad yili lxelq-is d ilelliyen, d ilelliyen, yerna d wid yeddren, ur yessutur ara ad t-ɛebden, ur yessutur ara kra seg yiwen, yerna wid ara Hihim ad Hiyne, ad ilin d failure, ass kamel.
Tamawt mliḥ
Deg wayen yerzan Taqbaylit s timmad-nnes, ma yella MAK tessaweḍ ad tessiweḍ asenfar-nnes – imi tazɣent n upiṭrul tezmer ad tessedrem Lezzayer ay yettkelfen s ussiweḍ n tɣawsiwin seg beṛṛa i 95% seg tdamsa-nnes – Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer ad ilint d asenqes n yiwen n unagraw ; timnaḍin-nniḍen akk ad ilint d timziregtin, ad ilint d « Leqbayel. » Leqbayel ad tt-id-snebgin ma yella tebɣa ad tekcem deg uwanak (ddula) afidiṛali akken ad d-tesnulfu Lezzayer ijehden, tamaynut, yerna d tameqrant, d tin ay yettmuqulen ɣer sdat yerna tettmuqul kan ɣer deffir akken ad tqader ccɣel ay d-yellan yerna ad teḥbes uqbel ma tkemmel ɣer sdat. Ma ulac, d afran-nsen. Timnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer d Tmurt n Leqbayel ad msefhament am lemri. Ma yella yiwen yettḍurru ɣer tdiktaturt neɣ ɣer lbaṭel, wayeḍ yella din akken ad yili d lemri, ad yeḥbes tanekra (révolte) n tmeɣra sɣur weɣref-nnes.
Taggara
Tazwara-a d asenfar n Tmenḍawt, ara yilin d agraw amendawan, dɣa ɣef waya ara yettunefk i uɣref d yigensasen-nnes uɛḍilen i usselhu d ubeddel. Timnaḍin tifidiṛaliyin n Lezzayer ḥesbent akk Izzayriyen, war lxilaf, d iɣermanen-nsen ɛzizen, d imɣaren imaynuten ara yelmed ad sselḥun iman-nsen, akken llan ttgen lejdud-nsen imaziɣen ; ilaq kan ad ten- slemden yerna ad ten- sselḥun.
Tudert i Temnaḍin Tifidiraliyin n Lezzayer! Tudert i uɣref azzayri !